ก้าวเข้าสู่โลกพระเครื่องและพิธีกรรมไทย | บทที่ 4 พระเครื่องชื่อดังห้าสาย

ต้นฉบับโดยหยางกงจื่อ

ชื่อพระบางองค์เอ่ยขึ้นมาก็เห็นเมือง วัด และเรื่องเล่าหลายชั่วคน บทนี้เดินตามต้นฉบับเข้าสู่หัวใจวงพระเครื่อง: เบญจภาคี วัดที่เกี่ยวข้อง และเหตุใดพระพิมพ์องค์เล็กจึงผูกใจผู้คน คุณค่าไม่ได้อยู่เพียงราคา แต่อยู่ตรงที่กาลเวลา ฝีมือ ศรัทธา และการสืบทอดมาพบกัน

1. เบญจภาคี: ห้าถิ่น ห้าบุคลิก

เบญจภาคีคือการรวมพระห้าชนิด ได้แก่ พระสมเด็จ พระรอด พระผงสุพรรณ พระนางพญา และพระกำแพงซุ้มกอ ชุดนี้เป็นกรอบของวงสะสมที่เกิดภายหลัง มิใช่พระรุ่นเดียวซึ่งสร้างโดยครูคนเดียวในปีเดียว ความต่างของถิ่นกำเนิดนี่เองทำให้เห็นพุทธศิลป์หลายภูมิภาคเคียงกัน

พระรอด: พระองค์เล็กจากลำพูนโบราณ

พระรอดผูกกับวัดมหาวัน จังหวัดลำพูน ซึ่งความทรงจำท้องถิ่นสืบถึงสมัยพระนางจามเทวี พระดินเผาองค์เล็กมีซุ้มและลายใบล้อมองค์ คำว่า ‘รอด’ ชวนให้นึกถึงการพ้นภัย จึงเป็นที่ฝากความหวังเรื่องแคล้วคลาด ขนาดเล็กเพียงฝ่ามือ แต่บรรทุกความทรงจำเมืองหริภุญชัยยาวนาน

พระสมเด็จ: กรุงเทพฯ และนามสมเด็จโต

พระสมเด็จผูกกับสมเด็จพระพุฒาจารย์ โต พรหมรังสี และวัดระฆังโฆสิตาราม องค์พระนั่งในซุ้มเหนือฐานหลายชั้น กลายเป็นรูปทรงที่จดจำได้กว้างขวาง คำว่า ‘จักรพรรดิพระเครื่อง’ สะท้อนทั้งเกียรติสมเด็จโตและความนิยมของวงสะสม ผู้ศรัทธามอบความหมายเรื่องปัญญา พร และการคุ้มครองแก่พระสายนี้

พระผงสุพรรณ: พระปรางค์กับสามพิมพ์หน้า

พระผงสุพรรณพบในกรุพระปรางค์ประธานวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดสุพรรณบุรี แม้ชื่อมีคำว่า ‘ผง’ กรมศิลปากรระบุพระพิมพ์สำคัญเป็นดินเผา วงสะสมรู้จักพิมพ์หน้าแก่ หน้ากลาง และหน้าหนุ่ม ด้านหลังมักเห็นรอยกดนิ้วมือ เสน่ห์ขององค์พระคือฝีมือช่างและกาลเวลาที่ปรากฏบนผิวเล็ก ๆ

พระนางพญา: ราชินีแห่งพิษณุโลก

พระนางพญาผูกกับวัดนางพญา จังหวัดพิษณุโลก พระประทับนั่งในรูปทรงที่ผายกว้างลงล่าง เส้นไม่มากแต่สง่างาม ชื่อ ‘ราชินี’ ในวงสะสมจีนเป็นคำเปรียบ มิได้หมายความว่าบูชาได้เฉพาะผู้หญิง ผู้ศรัทธาผูกกับความมั่นใจ เมตตา และภาวะผู้นำ

พระกำแพงซุ้มกอ: ซุ้มพระแห่งกำแพงเพชร

พระกำแพงซุ้มกอพาไปยังเมืองกำแพงเพชรและนครชุม ที่นั่นมีเมือง วัด และกรุหลายแห่งเชื่อมกัน ไม่ใช่เจดีย์โดดเดี่ยว องค์พระนั่งในซุ้มเด่นพร้อมลายประกอบ คำคุ้นหูในวงสะสม ‘มีกูแล้วไม่จน’ ผูกพระกับความหวังเรื่องความมั่งคั่ง ส่วนฉากหลังที่ลึกกว่านั้นคือเมืองเก่ากับกรุพระ

2. วัดทำให้เรื่องพระมีบ้านให้กลับไป

ต้นฉบับยังพาไปวัดระฆัง วัดบางพระ วัดช้างให้ และวัดปากน้ำ แต่ละแห่งชวนเดินคนละทาง: สมเด็จโตกับพระสมเด็จที่วัดระฆัง การสักยันต์ที่วัดบางพระ ศรัทธาหลวงปู่ทวดที่วัดช้างให้ และงานสอนธรรมของหลวงพ่อสดที่วัดปากน้ำ การไปถึงวัดช่วยให้พระเครื่องพ้นจากภาพกับป้ายราคา กลับมาอยู่ท่ามกลางพระสงฆ์ ผู้ศรัทธา และชีวิตชุมชน

พระห้าสายยังชวนไปวัดมหาวันลำพูน วัดพระศรีรัตนมหาธาตุสุพรรณบุรี วัดนางพญาพิษณุโลก และโบราณสถานกำแพงเพชร–นครชุม จากเหนือสู่ภาคกลาง เบญจภาคีจึงเป็นแผนที่วัฒนธรรมไทยที่เดินทางตามได้จริง

3. การสะสมไม่จำเป็นต้องเริ่มจากองค์แพงที่สุด

ต้นฉบับถามอย่างเป็นกันเองว่า เมื่อพระกรุชื่อดังทั้งหายากและแพง คนทั่วไปจะเข้าถึงโลกนี้อย่างไร คำตอบไม่จำเป็นต้องเริ่มด้วยการครอบครอง การไปวัด อ่านประวัติครู ดูปางพระ แยกพิมพ์ หรือศึกษาพระที่สร้างภายหลัง ล้วนฝึกสายตาได้ ราคาอาจสะท้อนความหายากและความนิยม แต่ไม่ใช่มาตรวัดศรัทธา

บางคนรักพระเพราะได้รับจากครอบครัว บางคนผูกพันกับประวัติวัด ครู หรือคำอธิษฐาน การสะสมและแขวนพระจึงมีทั้งความรู้ ความทรงจำ และศรัทธา ต้นฉบับย้ำว่าความจริงใจสำคัญกว่าราคา ทุกวันนี้พระที่มีความหมายต่อชีวิตอาจอยู่กับเราได้นานกว่าพระที่ไล่ตามเพียงชื่อในบัญชี

เชื่อมกับชีวิตวันนี้อย่างไร

เบญจภาคีไม่ใช่รายการที่ต้องซื้อให้ครบเร็วที่สุด แต่เป็นประตูห้าบานสู่เมือง วัด พุทธลักษณะ ความเชื่อ และผู้คนที่รักษาความทรงจำ ครั้งหน้าถ้าเห็นฐานพระสมเด็จ ลายใบพระรอด ใบหน้าพระผงสุพรรณ รูปทรงพระนางพญา หรือซุ้มพระกำแพงซุ้มกอ ลองหยุดถามว่ามาจากไหนและเหตุใดเราจึงสะเทือนใจ ตรงนั้นเองการสะสมเริ่มกลายเป็นความเข้าใจ