พระสมเด็จ: วัดระฆัง สมเด็จโต และต้นแบบพระเครื่องสมัยใหม่

ในเบญจภาคี พระสมเด็จมิใช่องค์ที่เก่าที่สุด แต่มีสถานะตลาดสูงที่สุด บุคคลศูนย์กลางคือสมเด็จพระพุฒาจารย์ โต พรหมรังสี ศตวรรษที่ 19 ของกรุงเทพฯ เป็นยุคที่เครือข่ายวัด ราชสำนัก และฆราวาสขยายตัว พระพิมพ์จึงค่อย ๆ เปลี่ยนจากของบูชา ของแจก และของบรรจุกรุ มาเป็นวัตถุที่พกติดตัว สืบทอด และจัดหมวดได้ พระสมเด็จสายวัดระฆังโฆสิตารามอยู่ตรงจุดเปลี่ยนนี้

ที่มาและอายุ: เป็นช่วงเวลา มิใช่ปีมหัศจรรย์ปีเดียว

ประวัติในวงสะสมมักวางการสร้างพระสมเด็จวัดระฆังไว้ราวรัชกาลที่ 4 ถึงปลายศตวรรษที่ 19 และเชื่อมกับสมเด็จโต แต่ข้อมูลเรื่องปีเริ่ม รุ่น และจำนวนไม่ตรงกัน การบีบทุกองค์ให้เกิดในปีเดียวจึงเป็นความแม่นยำเทียม ควรมองว่าเป็นธรรมเนียมการสร้างและหมุนเวียนที่ต่อเนื่องหลายปี สมเด็จโตมรณภาพ พ.ศ. 2415 ปีนี้เป็นเพียงขอบเขตทางประวัติศาสตร์ มิใช่สูติบัตรของพระทุกองค์

พุทธลักษณะ พิมพ์ และเนื้อผง

พระสมเด็จโดยทั่วไปเป็นพระผงสี่เหลี่ยม พระพุทธเจ้าประทับขัดสมาธิบนฐานหลายชั้นภายในซุ้ม ความเรียบง่ายภายนอกซ่อนความต่างละเอียดของสัดส่วนพระพักตร์ เส้นพระกรรณ อก ท้อง แนวพระกร ชั้นฐาน ปลายซุ้ม และระยะขอบ วงสะสมกล่าวถึงพิมพ์ใหญ่ ทรงเจดีย์ ฐานแซม เกศบัวตูม และปรกโพธิ์ แต่แต่ละชื่อยังแยกย่อยได้ ชื่อพิมพ์เป็นเครื่องมือศึกษา มิใช่ป้ายที่ตั้งจากเงารูปเพียงอย่างเดียว

คำบอกเล่ากล่าวถึงปูนขาว ปูนเปลือกหอย ผงวิเศษ เกสร ผงใบลาน และมวลสารละเอียดอื่น แต่บัญชีวัตถุดิบจำนวนมากสะสมจากคำเล่าภายหลัง จึงใช้แทนทุกองค์ไม่ได้ การศึกษาต้องดูความแน่น รูพรุน มวลสาร การหดตัว ผิวเก่า และการกะเทาะตามธรรมชาติร่วมกัน รอยราน คราบเหลือง หรือความรู้สึกว่าเก่าเพียงอย่างเดียวพิสูจน์อายุไม่ได้ เพราะของทำเลียนแบบสร้างผิวได้เช่นกัน

เหตุใดจึงขึ้นเป็นหัวแถวเบญจภาคี

เมื่อวงสะสมศตวรรษที่ 20 จัดชุดเบญจภาคี พระสมเด็จวัดระฆังถูกวางไว้กลางชุด นี่มิใช่อันดับจากพระคัมภีร์ แต่เกิดจากชื่อเสียงสมเด็จโต ฐานะวัด ความหายาก งานศึกษาพิมพ์ คอลเลกชันสำคัญ และสื่อ คำว่า ‘จักรพรรดิพระเครื่อง’ ยิ่งเพิ่มมูลค่าให้ชื่อ จึงเป็นหมวดที่ถูกทำเลียนแบบและสวมชื่อมาก พระชื่อเดียวกันยุคหลัง พระต่างวัด และของทำเก่าไม่อาจรวมเป็นเรื่องเดียวเพียงเพราะเรียกสมเด็จ