ผีตาโขน วันที่ผีป่าตามมาส่ง

ครั้งนี้ ผีที่ตามท้ายขบวนมาไม่ได้มาเอาชีวิตใคร

เมื่อนึกถึงผีตาโขนแห่งอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย หลายคนเห็นภาพหน้ากากสูง จมูกยาว ปากกว้าง กับเสื้อผ้าหลากสี ราวกับแขกประหลาดที่เพิ่งออกจากป่า แต่เรื่องเล่าสำนวนหนึ่งว่าเหตุใดผีจึงตามคนมา กลับไม่ได้เริ่มจากการจองเวร หากเริ่มจากความอาลัย

เล่ากันว่า เมื่อพระเวสสันดรกับพระนางมัทรีเสด็จออกจากป่าเพื่อกลับเข้าเมือง ผู้ร่วมขบวนไม่ได้มีแต่มนุษย์

สัตว์และผีป่าที่ผูกพันกับทั้งสองพระองค์ไม่อยากอยู่ข้างหลัง จึงแฝงตัวมากับชาวบ้านเพื่อตามมาส่ง ทางกลับเมืองของคนจึงกลายเป็นทางที่มีผู้ร่วมเดินจากอีกโลกหนึ่ง

หากได้ยินเพียงว่าผีตามคน หลายคนอาจรอฟังว่าเคราะห์ร้ายจะเกิดขึ้นเมื่อใด แต่ตำนานนี้กลับเล่าไปอีกทาง มนุษย์ไม่ได้ถูกไล่ล่าเพราะล่วงเข้าไปในที่ของผี เหล่าผู้อาศัยในป่าต่างหากที่เดินเข้ามาในขบวนของคน เพราะยังไม่อยากจากผู้ที่ตนรักและอาลัย

ผู้กลับเมืองออกเดินนำ ผู้ที่ต้องอยู่ข้างหลังขอตามไปส่งอีกช่วงหนึ่ง โลกของป่ากับโลกของคนไม่ได้แยกขาดตรงปากทางทันที ผีเหล่านั้นไม่ได้จะพรากชีวิตใคร เพียงไม่อยากพลาดแม้แต่การส่งลา

นี่เป็นคำอธิบายที่มาสำนวนหนึ่งของด่านซ้าย ชื่อผีตาโขนจึงมีผู้โยงกับคำว่า “ผีตามคน” ราวกับชื่อยังเก็บรอยเท้าของผู้ร่วมทางเหล่านั้นไว้

เรื่องอาจจบลงที่ทางออกจากป่า แต่ชาวด่านซ้ายทำให้ภาพนั้นดำเนินต่อในงานบุญ

ในงานบุญหลวง ผู้คนสวมหน้ากากผี แต่งชุดต่อจากผ้าหลายชิ้น แล้วเข้าร่วมขบวน เรื่องที่เคยได้ยินกลายเป็นรูปร่างที่เห็นได้บนถนน หน้ากากปิดใบหน้าที่คุ้นเคย คนข้างบ้านจึงกลายเป็นผีในเรื่องเล่าได้ชั่วคราว

หน้ากากไม่ได้จำเป็นต้องเริ่มจากของแพง หวดนึ่งข้าวเหนียวกลายเป็นส่วนหัว โคนกาบมะพร้าวกลายเป็นใบหน้า ไม้กับผ้าเก่ากลายเป็นจมูกและเครื่องแต่งกาย ของใช้ใกล้ตัวประกอบกันเป็นใบหน้าที่ไม่มีในชีวิตประจำวัน

คนมาใหม่อาจตกใจเมื่อเห็นหน้ากาก แต่เมื่ออยู่ดูอีกหน่อยจะเห็นว่าผีกำลังเต้น หยอกล้อ และร่วมสนุกกับผู้คน เงาที่ไม่อยากจากผู้ร่วมชีวิตในป่ากลายเป็นงานที่เพื่อนบ้านช่วยกันสร้าง

ผีตาโขนไม่ได้มีที่มาเพียงเส้นเดียว ยังผสานเรื่องผีบรรพบุรุษ วิถีเกษตร การขอฝน และการทำบุญทางพุทธศาสนา สำนวนกับพิธีปฏิบัติในแต่ละแห่งไม่เหมือนกันทั้งหมด จึงไม่อาจใช้ตำนานเรื่องเดียวระบุปีเริ่มต้นที่แน่นอนของทั้งประเพณี

แต่คืนนี้ ลองจำทางออกจากป่าเส้นนั้นไว้ก่อน

มีผู้กำลังกลับบ้าน และมีผู้ร่วมทางที่ปกติไม่ได้เดินบนถนนของมนุษย์อยากตามมาส่งอีกสักช่วง เมื่อหน้ากากจมูกยาวหันมาหา เรื่องเบื้องหลังอาจไม่ใช่คำขู่ว่าอย่าเข้ามาใกล้ หากเป็นการอำลาที่ยังไม่อยากให้จบ