แม่นาค บ้านที่ยังรออยู่ริมคลอง

เริ่มจากเรือนริมคลองหลังนั้นก่อน

ในตำนานแม่นาคพระโขนง มากถูกเกณฑ์ไปรับราชการทหารขณะที่นาคยังตั้งครรภ์ เขาไม่รู้ว่าจะต้องจากบ้านไปนานเพียงใด นาคก็ไม่รู้ว่าวันที่ลูกเกิด สามีจะกลับมาทันหรือไม่ สงครามแยกชีวิตที่ทั้งสองตั้งใจจะใช้ร่วมกันออกจากกัน

นาครออยู่ที่บ้าน แต่เมื่อถึงเวลาคลอด ทั้งนางและลูกกลับไม่รอด ชาวบ้านจัดการฝังศพแม่ลูก เรือนหลังนั้นควรเหลือเพียงความว่างเปล่า ทว่าในเรื่องเล่า นาคไม่ได้ไปไหน ยังคงเฝ้าบ้าน ราวกับมากอาจเดินกลับมาตามริมคลองได้ทุกเมื่อ

แล้ววันหนึ่งมากก็กลับมาจริง ๆ

เขาพบเมียกับลูกที่ยังไม่เคยได้อุ้ม สำหรับคนที่บาดเจ็บจากสงครามและคิดถึงบ้านมานาน ภาพตรงหน้าคือเหตุผลทั้งหมดที่อยากมีชีวิตกลับมา มากอยู่กับครอบครัวโดยไม่รู้ว่าตัวเองกลับเข้ามาอยู่ในความรอคอยที่ความตายยังจบให้ไม่ได้

คนที่ดูผิดปกติ กลับเป็นผู้คนข้างนอก

บางคนหลบเลี่ยงเรือน บางคนพยายามบอกว่าเมียกับลูกของเขาตายแล้ว มากไม่ยอมเชื่อ เมียก็อยู่ตรงหน้า เหตุใดคำของคนอื่นจึงจะจริงกว่า ยิ่งชาวบ้านเตือน เขายิ่งรู้สึกว่าพวกเขากำลังทำร้ายครอบครัวของตน

จนกระทั่งมะนาวลูกหนึ่งตกลงไป

ในตอนที่เล่ากันแพร่หลาย นาคกำลังทำกับข้าวบนเรือนยกพื้นแล้วทำมะนาวหล่น แทนที่จะลงบันได นางกลับเอื้อมแขนออกไป แขนนั้นยืดยาวผ่านระยะที่คนธรรมดาไม่มีทางเอื้อมถึง ก่อนเก็บมะนาวจากพื้นขึ้นมา

มากเห็นทุกอย่าง

คำเตือนที่เขาไม่ยอมฟังพลันกลายเป็นสิ่งที่ปฏิเสธไม่ได้ ความกลัวไม่ได้เกิดจากผีตรงหน้าเพียงอย่างเดียว เขาต้องยอมรับด้วยว่าทางกลับบ้านยังอยู่ แต่คนที่รอเขาไม่ได้อยู่ในโลกเดิมอีกแล้ว

มากหนีไปพึ่งวัด นาคต้องเสียสามีไปอีกครั้ง ความเศร้ากลายเป็นความโกรธ ตามตำนาน นางออกตามหามากและหลอกหลอนชาวบ้าน ทั้งชุมชนถูกดึงเข้าไปอยู่ในความอาลัยที่ยังหาทางสิ้นสุดไม่ได้

เมื่อถึงตอนจบ เรื่องนี้มีหลายสำนวน บ้างเล่าถึงการปราบ บ้างเล่าถึงการยอมปล่อยวาง ที่นี่เล่าตามสำนวนซึ่งสมเด็จโตเข้าหานาคด้วยความเมตตา ไม่ได้ใช้แต่ความกลัวตอบโต้ความกลัว จนท้ายที่สุดนาคคลายความยึดมั่นต่อชีวิตเดิม และไม่รั้งสามีไว้ในความตายของตนอีก

ชีวิตคู่ของทั้งสองเดินมาถึงจุดที่ต้องจากกัน

แต่นาคไม่ได้หายไปจากเรื่องเล่าของคนไทย ที่วัดมหาบุศย์ กรุงเทพมหานคร ยังคงมีศาลที่ผู้คนผูกพันกับนาง เรื่องของนาคถูกนำกลับมาเล่าบนเวทีและในภาพยนตร์อยู่เสมอ คนแต่ละยุคพบความกลัว ความคิดถึง และความอาลัยต่างกันในผู้หญิงคนเดียวกัน

สิ่งที่ทำให้เย็นวาบที่สุดจึงอาจไม่ใช่แขนที่ยืดยาว หากเป็นช่วงเวลาก่อนมากรู้ความจริง ช่วงที่เขาเชื่อหมดใจว่าได้กลับบ้านอย่างปลอดภัยแล้ว และจากนี้จะไม่ต้องพลัดพรากจากเมียอีก