พระขุนแผน: จากพระพิมพ์สู่เรื่องวีรบุรุษ เสน่ห์ และภาษาตลาด

ปัจจุบันเมื่อพูดถึงขุนแผน หลายคนนึกถึงเมตตา เสน่ห์ และความรักทันที แต่ในชั้นโบราณวัตถุ “พระขุนแผน” เริ่มจากชื่อเรียกตระกูลพระพิมพ์รูปพระพุทธเจ้าประทับนั่ง โดยเฉพาะสายกรุสุพรรณบุรี องค์พระมักประทับภายในซุ้มเรือนแก้ว คือกรอบซุ้ม คูหา หรือประภาวลีที่ล้อมองค์พระ และอาจทำเป็นเส้นโค้ง เปลวไฟ หรือลายพรรณพฤกษา เป็นภาษาภาพในพุทธศิลป์ไทย มิใช่เรือนที่อยู่อาศัยของขุนแผน และองค์ประธานก็มิใช่นักรบสวมเกราะถือดาบ การอ่านรูปเป็นพระพุทธเจ้าก่อนช่วยไม่ให้ความหมายวรรณคดีภายหลังถูกย้อนกลับไปเป็นเจตนาเดิม

ชื่อเชื่อมกับขุนช้างขุนแผนอย่างไร

ขุนแผนเป็นนักรบผู้มีวิชาในเสภาขุนช้างขุนแผน เกี่ยวข้องกับคาถา อาวุธ และกุมารทอง ต่อมาวงการพระใช้ชื่อเขาเรียกพระพิมพ์บางกลุ่มของสุพรรณบุรี น่าจะเติบโตจากสถานที่ ความทรงจำท้องถิ่น ชื่อเสียงวีรบุรุษ และบุคลิกของพิมพ์ร่วมกัน แต่ไม่ควรย่อว่า “คนโบราณสร้างรูปขุนแผน” เอกสารกรมศิลปากรยังอธิบายว่าเป็นพระพุทธรูปประทับนั่งในพิมพ์ห้าเหลี่ยมซุ้มเรือนแก้ว ชื่อเป็นหลักฐานทางวัฒนธรรม ส่วนรูปยังเป็นพุทธศิลป์

ขุนช้างขุนแผนมิใช่นิยายที่คนคนเดียวแต่งขึ้นในคราวเดียว

ขุนช้างขุนแผนสืบมาจากประเพณีขับเสภา ผู้ขับเล่าเรื่องเป็นกลอนและใช้กรับกำกับจังหวะ หลักฐานทางวรรณคดีสันนิษฐานว่าเรื่องแพร่มาแต่สมัยอยุธยา แต่ฉบับที่อ่านกันปัจจุบันมิใช่ต้นฉบับโบราณสมบูรณ์เล่มเดียว เรื่องผ่านการเล่าปากต่อปาก การเพิ่มลดของผู้ขับ แล้วจึงได้รับการรวบรวมและแต่งต่อโดยกวีทั้งในราชสำนักและนอกวังช่วงต้นรัตนโกสินทร์ สมัยรัชกาลที่ 2 มีการทำฉบับหลวง และบางตอนเชื่อว่าเป็นพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 2 รัชกาลที่ 3 ตลอดจนผลงานของสุนทรภู่และกวีอื่น ความต่างของน้ำเสียงและความขัดแย้งในตัวละครจึงสะท้อนการสร้างร่วมกันเป็นเวลายาวนาน มิใช่แบบแผนตายตัวของผู้แต่งคนเดียว

จากพลายแก้วและพิมพิลาไลย สู่ขุนแผนและวันทอง

เรื่องมีสุพรรณบุรีและกาญจนบุรีเป็นฉากสำคัญ ขุนแผนเดิมชื่อพลายแก้ว เป็นเพื่อนวัยเด็กของขุนช้างผู้มั่งคั่งและพิมพิลาไลย พลายแก้วบวชเป็นสามเณร เรียนอักษร พระธรรม และวิชาอาคมตามโลกของเรื่อง ก่อนกลับมารักและแต่งงานกับพิม ไม่นานก็ถูกเกณฑ์ไปทัพ รบชนะจนได้รับบรรดาศักดิ์เป็นขุนแผน และได้นางลาวทองเป็นภรรยาอีกคน ระหว่างนั้นพิมป่วยหนักจึงเปลี่ยนชื่อเป็นวันทองเพื่อแก้เคล็ด ขุนช้างอาศัยช่วงขุนแผนไม่อยู่ หลอกว่าตายในสงครามและอ้างข้อกฎหมายเรื่องหญิงม่ายทหารกดดันครอบครัว จนนางวันทองถูกมารดาบังคับให้แต่งกับตน เมื่อขุนแผนกลับมาพร้อมลาวทอง ความเข้าใจผิด ความหึงหวง และโทสะจึงทำให้ชีวิตทั้งสามแตกหัก

สงคราม ไสยศาสตร์ และกุมารทอง: ขุนแผนมิใช่วีรบุรุษรักอย่างเรียบง่าย

ต่อมาขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้าง พานางวันทองหนีเข้าป่า และต้องรับโทษหลายครั้งจากการฝ่าฝืนพระบัญชา คดีความ และความสัมพันธ์อันซับซ้อน ขณะเดียวกันเรื่องสร้างให้เขาเป็นทั้งทหารกล้า นักพูด และผู้ชำนาญอาคม รู้คาถาคุ้มครอง กำบัง และใช้ภูตพราย มีม้าสีหมอก ดาบฟ้าฟื้น และเกี่ยวข้องกับตอนกำเนิดกุมารทองอันโด่งดัง ตอนกุมารทองกล่าวถึงการฆ่านางบัวคลี่ซึ่งกำลังตั้งครรภ์และนำทารกไปประกอบพิธี เป็นความรุนแรงในจินตนาการวรรณคดีเก่าที่ว่าด้วยอาคม อำนาจ และความกลัว ไม่ควรแต่งให้เป็นตำนานโรแมนติก ขุนแผนมีความกล้า ปัญญา และเสน่ห์ แต่ก็หุนหัน ครอบครอง ใช้ความรุนแรง และไม่ซื่อสัตย์ เขาจึงเป็นตัวละครที่มีความขัดแย้งทางศีลธรรม มิใช่เทพเจ้าผู้สมบูรณ์แบบ

พลายงามเติบใหญ่และวันทองสิ้นชีวิต: มากกว่าเรื่องชายสองคนแย่งหญิงหนึ่งคน

พลายงาม บุตรของวันทองกับขุนแผน รอดจากการที่ขุนช้างลวงไปฆ่า เติบโตกับย่า เข้ารับราชการและทำศึกจนได้บรรดาศักดิ์เป็นจมื่นไวยวรนาถ หรือพระไวย ด้วยความหวังให้บิดามารดาอยู่ร่วมกัน เขาจึงพานางวันทองออกจากเรือนขุนช้าง ขุนช้างถวายฎีกาต่อพระพันวษา ครอบครัวจึงกลับเข้าสู่การตัดสินของอำนาจรัฐอีกครั้ง พระองค์สั่งให้นางวันทองเลือกระหว่างขุนแผน ขุนช้าง หรือบุตร แต่นางพยายามอธิบายความรัก บุญคุณ และความห่วงใยที่มีต่อทั้งสาม คำตอบกลับถูกตีความว่านางอยากมีสามีสองคน จึงถูกสั่งประหาร แม้ภายหลังมีพระราชทานอภัยโทษ แต่การประหารได้เกิดขึ้นแล้ว การอ่านสมัยใหม่ไม่จำเป็นต้องย้ำเพียงว่าวันทอง “สองใจ” หากควรเห็นผู้หญิงที่ถูกบีบด้วยคำสั่งมารดา ระบบสมรส การแย่งชิงของผู้ชาย และพระราชอำนาจ โศกนาฏกรรมนี้จึงมิใช่แค่เรื่องรัก แต่ถามว่าใครมีสิทธิ์ตัดสินชีวิตของผู้หญิง

ตัวละครวรรณคดีเปลี่ยนภาษาพระเครื่องยุคใหม่อย่างไร

เมื่อวัฒนธรรมพระเครื่องยืมชื่อ “ขุนแผน” ความกล้าศึก วาจา อาคม เสน่ห์ และความสามารถเอาตัวรอดของตัวละครก็ถูกแปลต่อเป็นคำอธิบายเรื่องเมตตา การเจรจา โชคลาภ คุ้มครอง ชัยชนะ และความรัก สิ่งนี้ช่วยอธิบายที่มาของภาษาตลาดสมัยใหม่ แต่พิสูจน์ไม่ได้ว่าพระกรุเดิมเป็นภาพเหมือนขุนแผน หรือพระทุกองค์ที่ใช้ชื่อนี้มีพุทธคุณเหมือนกัน วิธีที่แม่นกว่าคือแยกหลักฐานสี่สาย ได้แก่ พุทธลักษณะ โบราณคดีท้องถิ่น ประวัติการสร้างของวัด และสัญลักษณ์ทางวรรณคดี แล้วจึงดูว่าแต่ละยุคนำสิ่งเหล่านี้มาพบกันอย่างไร

ขุนแผนกรุกับขุนแผนผงยุคใหม่ต้องศึกษาคนละระบบ

ขุนแผนกรุต้องตรวจแหล่งพบ ของร่วมกรุ เนื้อดินหรือโลหะ การเผา รอยรักทอง และอายุทางศิลปะ ส่วนขุนแผนผงยุคใหม่ต้องตรวจวัด พระเกจุ ปี พิมพ์ ผงพุทธคุณ เกสร เถ้าหรือมวลสารที่ระบุ สิ่งฝัง และพิธี รูปภายนอกอาจคล้าย แต่สายหลักฐานต่างกัน การเอาเกณฑ์ “ดินเก่า” ไปใช้กับพระผงใหม่ หรือเอาชื่อเสียงเกจุใหม่มายืนยันอายุพระกรุ คือผิดประเภท

เหตุใดขุนแผนผงพรายกุมารหลวงปู่ทิมจึงเป็นหมุดหมายยุคใหม่

การศึกษาขุนแผนยุคใหม่มักยกสายผงพรายกุมารหลวงปู่ทิม วัดละหารไร่ เป็นหมุดหมาย ความสำคัญมิใช่เพียงราคา แต่คือการรวมสายท้องถิ่น มวลสารผสม แม่พิมพ์และรุ่นที่จำแนกได้ ตลอดจนตะกรุดหรือพลอย ให้เป็นภาษาขุนแผนสมัยใหม่ที่ถูกเลียนแบบกว้างขวาง อย่างไรก็ดี “ขุนแผน” มิได้เท่ากับ “ผงพรายกุมาร” และมิใช่พระผงสี่เหลี่ยมทุกองค์ที่โฆษณาเรื่องเสน่ห์ แต่ละรุ่นยังต้องศึกษาแยกกัน

เหตุใดจึงโยงกับเสน่ห์ เมตตา และชัยชนะ

ขุนแผนในวรรณคดีมีทั้งความสามารถทางศึก วาจา วิชา และเรื่องรักเข้มข้น ตลาดสมัยใหม่จึงขยายบุคลิกไปสู่เมตตา การเจรจา เสน่ห์ คุ้มครอง และชัยชนะ สิ่งเหล่านี้เป็นการตีความชื่อในวัฒนธรรมการแขวนภายหลัง มิใช่รายการพุทธคุณเดียวที่ติดอยู่กับพระกรุทุกองค์ ผู้สะสมรับความหมายเชิงสัญลักษณ์ได้ แต่ควรถามว่าวัดและรุ่นนั้นอธิบายอย่างไรจริง แทนการใช้ตำนานวีรบุรุษแทนประวัติการสร้าง

ขุนแผนที่น่าครอบครองควรชวนให้ศึกษา

เสน่ห์ของพระขุนแผนคือการรวมพุทธลักษณะ ประวัติศาสตร์สุพรรณบุรี ความทรงจำวรรณคดี และงานช่างพระเกจุสมัยใหม่ไว้ด้วยกัน พระที่มาชัดทำให้ผู้แขวนสัมผัสทุกชั้น มิใช่แสวงหาทางลัดด้านความรัก หากชอบรุ่นใด ควรเริ่มจากเอกสารวัด วัดขนาด เทียบพิมพ์ แล้วศึกษามวลสารและประวัติครอบครอง ยิ่งรู้ชัด ความรู้สึกอยากรักษาไว้ยิ่งมั่นคง