หลวงพ่อเงิน พุทฺธโชติ วัดริมสายน้ำและศรัทธาของชาวพิจิตร

หลวงพ่อเงิน พุทฺธโชติ วัดริมสายน้ำและศรัทธาของชาวพิจิตร

หลวงพ่อเงิน พุทฺธโชติ เป็นพระเถระที่ผูกพันอย่างใกล้ชิดกับวัดหิรัญญาราม จังหวัดพิจิตร ซึ่งชาวบ้านเรียกว่าวัดวังตะโกหรือวัดบางคลาน ชื่อ “หลวงพ่อเงิน” ซ้ำกับพระอีกหลายรูปในประเทศไทย เช่น หลวงพ่อเงิน วัดดอนยายหอม เป็นพระอีกองค์หนึ่ง ชื่อวัดและจังหวัดจึงเป็นเบาะแสสำคัญในการแยกประวัติและวัตถุมงคล ไม่ควรอาศัยเพียงชื่อที่คล้ายกัน

ปีเกิดและปีมรณภาพมีความต่างอย่างมีนัยสำคัญ งานวิจัยเรื่องทุนวัฒนธรรมจังหวัดพิจิตรซึ่งเผยแพร่ใน พ.ศ. 2568 ใช้วันที่ 16 กันยายน พ.ศ. 2351 และวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2462 สิริอายุ 111 ปี 90 พรรษา ขณะที่หน้าวัดบางคลานของสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติใช้ปีเกิด พ.ศ. 2353 และปีมรณภาพ พ.ศ. 2462 สิริอายุ 109 ปี และยังมีแหล่งที่ใช้ช่วง พ.ศ. 2353–2464 โดยยังคงบอกอายุ 111 ปี

ตามชุด พ.ศ. 2351 งานวิจัยระบุว่า ท่านมีนามเดิมว่าเงิน เกิดที่บ้านบางคลาน บิดาชื่ออู๋ มารดาชื่อฟัก เป็นชาวกำแพงเพชร และมีพี่น้องรวมกันหกคน รายละเอียดครอบครัวชุดนี้ปรากฏในชีวประวัติที่เรียบเรียงภายหลัง หน้าของสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติให้ชื่อบิดามารดาใกล้เคียงกัน แต่ต่างกันเรื่องปีและอายุเมื่อไปกรุงเทพฯ ชื่อบิดามารดาจึงใกล้เคียงกัน ส่วนปีและอายุยังมีต่างสำนวน

งานวิจัยระบุว่า เมื่ออายุประมาณห้าขวบ ผู้เป็นลุงพาไปกรุงเทพฯ และฝากเรียนที่วัดตองปุ ซึ่งปัจจุบันคือวัดชนะสงครามราชวรมหาวิหาร ส่วนข้อมูลของสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติกล่าวว่าไปเมื่ออายุประมาณสามขวบ ท่านบรรพชาเป็นสามเณรเมื่ออายุราว 12 ปี และเมื่อถึงอายุอุปสมบทได้บวชที่วัดชนะสงคราม รับฉายา “พุทฺธโชติ” ประวัติทั้งสองสำนวนกล่าวถึงการเรียนในวัดที่กรุงเทพฯ เช่นกัน แต่อายุเมื่อเดินทางมามีทั้งสามขวบและห้าขวบ

หลังอุปสมบท แหล่งวิชาการกล่าวว่าท่านศึกษาพระธรรมวินัยและวิปัสสนากรรมฐานที่วัดชนะสงครามประมาณสามพรรษา จากนั้นกลับพิจิตรและมีเส้นทางเกี่ยวข้องกับวัดทุ่งศาลา ตำบลบึงนาราง วัดท้ายน้ำ วัดคงคารามหรือวัดบางคลานใต้ และในที่สุดวัดวังตะโกหรือวัดบางคลาน ชีวิตของท่านจึงเกี่ยวข้องกับวัดหลายแห่ง แต่ละชุมชนยังเล่าเรื่องการจำพรรษาและการช่วยเหลือชาวบ้าน ส่วนลำดับปีของแต่ละแห่งยังมีรายละเอียดที่ต่างกัน

จุดเริ่มต้นของวัดมีเรื่องต้นโพธิ์ประกอบอยู่ด้วย สำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดพิจิตรเล่าว่า เมื่อออกจากวัดคงคาราม ท่านสร้างกุฏิไม้ไผ่ริมแม่น้ำ แล้วปักกิ่งโพธิ์พร้อมอธิษฐานให้เติบโตเป็นนิมิตถึงความรุ่งเรืองของวัด เรื่องเล่าระบุว่ากิ่งนั้นออกรากและสำนักค่อย ๆ เติบโต แหล่งเดียวกันยังบันทึกว่าท่านควบคุมงานก่อสร้างเอง และสร้างศาลาพักร้อนให้คนเดินทางด้วย มิได้ดูแลเฉพาะอาคารภายในวัด

ที่วัดวังตะโก ท่านได้รับการจดจำในฐานะพระผู้พัฒนาวัดและต่อมาได้รับแต่งตั้งเป็นพระอุปัชฌาย์ แหล่งท้องถิ่นเล่าว่าชาวบ้านมาขอน้ำมนต์ ขอคำแนะนำ ใช้ตำรายาสมุนไพร หรือขอให้ช่วยบรรเทาความเจ็บป่วย ข้อมูลของสำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดพิจิตรเมื่อ พ.ศ. 2564 ยังระบุว่าที่วัดเก็บรักษาตำรายาและสมุดข่อยของท่านไว้ เป็นความทรงจำด้านการแพทย์พื้นบ้านและการดูแลชุมชน ไม่ใช่การรับรองผลการรักษาสมัยใหม่

วิทยานิพนธ์ปริญญาเอกภาษาไทยที่ใช้เอกสารและการสัมภาษณ์พระสงฆ์กับประชาชน วางภาพหลวงพ่อเงินไว้ในงานวัดและชุมชนที่กว้างขึ้น โดยสรุปว่าท่านสอนวิปัสสนาและสมาธิแก่ชาวบ้านมาเป็นเวลานาน และอธิบายบทบาทของท่านผ่านงานคณะสงฆ์หกด้าน ได้แก่ การปกครอง การศาสนศึกษา การศึกษาสงเคราะห์ การเผยแผ่ การสาธารณูปการ และการสาธารณสงเคราะห์ นี่เป็นการสังเคราะห์ความทรงจำท้องถิ่นของงานวิจัยภายหลัง ซึ่งช่วยอ่านงานสร้างวัด การสอน และการช่วยเหลือผู้คนให้เห็นร่วมกัน มิได้แจกแจงวันก่อสร้างหรือผู้รับผิดชอบของโรงเรียน ถนน หรือสถานพยาบาลแต่ละแห่ง

ด้านวิชาที่ศึกษา บทความเรื่องตะกรุดกล่าวถึงสายวิชาคู่ชีวิต โดยระบุว่าท่านเรียนจากหลวงพ่อโพธิ์ วัดวังหมาเน่า แล้วถ่ายทอดให้หลวงพ่อพิธ วัดฆะมัง บทความอธิบายตะกรุดว่ามีแกนโลหะม้วนซ้อนอยู่ในปลอกอีกชั้นหนึ่ง นี่เป็นบันทึกสายวิชาและงานช่างในวรรณกรรมพระเครื่องภายหลัง ลักษณะเพียงอย่างเดียวจึงยังใช้ตัดสินผู้สร้างหรืออายุของตะกรุดแต่ละดอกไม่ได้

รายชื่อศิษย์ในงานวิจัยประกอบด้วยหลวงพ่อพิธ วัดฆะมัง พระครูวิจิตรวุฒิกรหรือหลวงพ่อน้อม วัดท้ายน้ำ และหลวงพ่อน้อย วัดคงคาราม เอกสารภายหลังยังเชื่อมกรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์กับการมาศึกษาวิทยาคม โดยกล่าวถึงการฝากฝังผ่านหลวงปู่ศุข วัดปากคลองมะขามเฒ่า

ตามลำดับหลัก ท่านมรณภาพด้วยโรคชราในวันศุกร์ เดือนสิบ แรมสิบเอ็ดค่ำ ปีมะแม ตรงกับวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2462 ณ วัดวังตะโก สิริอายุ 111 ปี 90 พรรษา แหล่งอีกกลุ่มใช้ พ.ศ. 2464 ปีเกิดและปีมรณภาพของแต่ละสำนวนต่างกัน อายุและพรรษาที่ระบุจึงสัมพันธ์กับลำดับเวลาของสำนวนนั้น

ตำนานกล่าวถึงวาจาสิทธิ์ การรู้เหตุล่วงหน้า ความคงกระพัน การรักษาโรค การล่องหน และเรื่องสัตว์เลี้ยงของท่าน เรื่องเหล่านี้เล่าสืบต่อกันมาในหมู่ผู้ศรัทธาหลายชั่วอายุคน

เรื่องเล่าท้องถิ่นยังกล่าวถึงผู้ที่มาทดสอบวิชาคุ้มครองของหลวงพ่อเงิน เล่ากันว่าเมื่อยิงปืนไปทางท่าน กระสุนกลับไม่ออกจากลำกล้อง ผู้ศรัทธาจึงเล่าสืบเป็นอีกเรื่องหนึ่งเกี่ยวกับความคุ้มครองของท่าน

ช้างในความทรงจำท้องถิ่นไม่ได้ปรากฏเฉพาะในเรื่องอัศจรรย์ งานภาคสนามที่เผยแพร่ใน พ.ศ. 2568 บันทึกเสาศาลาเก่าที่วัดทุ่งศาลา และรูปปั้นช้างสองเชือกชื่อ นบ กับ แนบ ส่วนศาลาพักช้างที่บ้านบางลายนั้น ชาวบ้านเชื่อมโยงกับการพักระหว่างเดินทางของท่าน สถานที่เหล่านี้ทำให้เห็นว่าความทรงจำเกี่ยวกับหลวงพ่อผูกอยู่กับสัตว์และวิถีการเดินทางในอดีตด้วย

เรื่องเล่าอีกสำนวนหนึ่งกล่าวถึงคราวทำปลอกเท้าช้าง ศิษย์สูบเตาอยู่นานแต่เหล็กไม่ละลาย ก่อนขึ้นไปฉันเพล หลวงพ่อโยนจีวรลงในเตา เรื่องเล่าว่าจีวรไม่ไหม้ ศิษย์จึงนำออกมาแบ่งเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวใจ และภายหลังเหล็กจึงละลาย เรื่องจีวรในกองไฟนี้เล่าสืบกันด้วยศรัทธา แต่ไม่ควรนำไปทดลองทนไฟหรือทำตาม

อีกเรื่องหนึ่งคือการเดินทางไปไม่ถึงสถานีรถไฟ ซึ่งเล่าต่อกันมาว่า ศิษย์รูปหนึ่งรีบไปทำธุระ จึงออกจากวัดในตอนกลางคืนแม้หลวงพ่อจะทักให้เลื่อนวัน พอรุ่งเช้ากลับยังเห็นหลังคาวัดอยู่ จึงย้อนกลับ และภายหลังได้ข่าวว่ารถไฟเกิดอุบัติเหตุ

ในวงการพระเครื่อง ชื่อหลวงพ่อเงินสัมพันธ์กับรูปหล่อโบราณและเหรียญจอบอย่างใกล้ชิด คำจำแนกที่พบเสมอ ได้แก่ รูปหล่อพิมพ์นิยม พิมพ์ขี้ตา และเหรียญจอบใหญ่ นอกจากนี้วัดต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องยังสร้างพระเครื่อง รูปหล่อ พญาเต่าเรือน และรุ่นอนุสรณ์ในเวลาต่อมา คำเรียกตลาดจำเป็นต่อการค้นหา แต่ไม่ใช่หลักฐานว่าองค์ใดสร้างในชีวิตท่าน

หลังหลวงพ่อเงินมรณภาพ ชื่อและรูปของท่านยังถูกนำมาใช้ในการระดมทุนของวัด แต่ต้องแยกจากวัตถุมงคลที่สร้างในสมัยท่านมีชีวิตอยู่ เดือนมีนาคม พ.ศ. 2513 หลวงพ่อเปรื่อง เจ้าอาวาสวัดบางคลานในขณะนั้นกับคณะกรรมการวัดตกลงจัดสร้างวัตถุมงคลที่ระลึกเพื่อบูรณะพระอุโบสถที่ทรุดโทรม และนำรายได้ไปใช้กับงานก่อสร้างในวัด มีพิธีเททองที่วัดสุทัศน์เมื่อ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2514 ก่อนพิธีพุทธาภิเษกที่วัดบางคลานในวันมาฆบูชา พ.ศ. 2515

แต่ละพิมพ์ต้องมีระเบียนของตนเอง ทั้งวิธีหล่อ แม่พิมพ์ ขนาด โลหะ ช่องทางเท รอยตัดแต่ง ผิวและการเสื่อม วัตถุประสงค์ จำนวนสร้าง ประวัติการพบหรือครอบครอง และสิทธิภาพถ่าย พระหล่อเก่า พระหล่อภายหลัง ของถอดพิมพ์ ของซ่อม และของทำผิวเก่ามักปะปนกัน การพิจารณาวัตถุจึงต้องดูประวัติที่มาควบคู่กัน แม้มีบัตรรับรองก็เป็นความเห็นของสถาบันผู้ออกบัตร ไม่ได้แทนที่ประวัติการครอบครองที่ตรวจสอบได้

งานภาคสนามล่าสุดมองตำนานหลวงพ่อเงินเป็นทุนวัฒนธรรมของพิจิตร วัดท้ายน้ำ วัดทุ่งศาลา และสถานที่เกี่ยวข้องจัดทำพิพิธภัณฑ์ จุดสักการะ เส้นทางท่องเที่ยว และวัตถุมงคลรุ่นใหม่ ความเคลื่อนไหวเหล่านี้ช่วยรักษาความทรงจำและสร้างรายได้แก่ชุมชน สิ่งที่สร้างใน พ.ศ. 2515 หรือ พ.ศ. 2560 เป็นส่วนหนึ่งของการสืบทอดศรัทธาหลังมรณภาพ ต่างจากผลงานในช่วงที่ท่านยังมีชีวิต