พระอาจารย์เอียด ปทุมสโร จากวัดเขาอ้อสู่วัดดอนศาลา
เรื่องราวของสำนักเขาอ้อในจังหวัดพัทลุงไม่ได้อยู่ภายในวัดแห่งเดียว ครูและศิษย์นำความรู้ไปสู่ชุมชนรอบข้าง พระอาจารย์เอียด ปทุมสโร หรือพ่อท่านเอียด เป็นศิษย์สำคัญของพระอาจารย์ทองเฒ่า ก่อนจะไปรับหน้าที่เจ้าอาวาสวัดดอนศาลา ชีวิตของท่านจึงเชื่อมทั้งสองวัดเข้ากับผู้คนในพื้นที่
เริ่มต้นที่วัดเขาอ้อ
ประวัติที่เผยแพร่ระบุว่า ท่านมีนามเดิมว่าเอียด ทองโอ่ เกิดวันที่ 22 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2425 ที่บ้านดอนนูด ตำบลมะกอกเหนือ อำเภอควนขนุน บิดาชื่อนายรอด มารดาชื่อนางพัด และมีน้องชายชื่อแก้ว หลังบิดาเสียชีวิต มารดาพาท่านไปฝากเรียนกับพระอาจารย์ทองเฒ่าที่วัดเขาอ้อ ที่นั่นท่านได้เรียนหนังสือไทยและอักษรขอม
พ.ศ. 2447 ท่านอุปสมบทที่วัดเขาอ้อ โดยมีพระอาจารย์ทองเฒ่าเป็นพระอุปัชฌาย์ ได้รับฉายาว่า ปทุมสโร นอกจากพระธรรมวินัย ท่านยังศึกษาความรู้ด้านสมุนไพร อักขระ และพิธีกรรมในสายเขาอ้อ ช่วงเวลาแห่งการเรียนรู้กับครูรูปนี้กลายเป็นรากฐานของงานที่ท่านทำในเวลาต่อมา
ลูกประคำและการเดินทางสู่วัดดอนศาลา
เมื่อพระอาจารย์เกลี้ยง เจ้าอาวาสวัดดอนศาลามรณภาพ ชาวบ้านได้ไปขอนิมนต์พระอาจารย์เอียดมาดูแลวัด คอลัมน์พระเครื่องของไทยเล่าว่า เดิมพระอาจารย์ทองเฒ่าตั้งใจให้ศิษย์รูปนี้สืบงานที่วัดเขาอ้อ แต่เมื่อชาวบ้านวัดดอนศาลาต้องการท่าน พระอาจารย์ทองเฒ่าก็ยอมให้ไป และมอบลูกประคำประจำตัวให้ก่อนออกเดินทาง เรื่องเล่านี้ทำให้เห็นความไว้วางใจระหว่างครูกับศิษย์อย่างชัดเจน
ที่วัดดอนศาลา พระอาจารย์เอียดทำหน้าที่เจ้าอาวาส พระอุปัชฌาย์ และผู้นำคณะสงฆ์ในท้องถิ่น พ.ศ. 2473 ท่านได้รับสมณศักดิ์ชั้นพระครู และ พ.ศ. 2480 ได้รับสมณศักดิ์เป็นพระครูสิทธิยาภิรัตน์ ชาวบ้านยังคงเรียกท่านอย่างใกล้ชิดว่า “พ่อท่านเอียด” หรือ “พ่อท่านดอนศาลา”
วัด โรงเรียน และชีวิตของชุมชน
ประวัติของท่านกล่าวถึงการจัดตั้งโรงเรียนประชาบาลภายในวัดและการสร้างอาคารเรียนถาวร อีกทั้งการชักชวนชาวบ้านขุดลอกคูคลองที่ตื้นเขิน และทำถนนเชื่อมวัดกับเส้นทางควนขนุน–ปากคลอง เมื่อมีเรื่องเดือดร้อนหรือข้อขัดแย้ง ผู้คนก็มาขอให้ท่านช่วยเหลือและไกล่เกลี่ย วัดดอนศาลาจึงเป็นทั้งสถานที่ปฏิบัติธรรมและพื้นที่สำคัญในชีวิตประจำวันของหมู่บ้าน
ความสัมพันธ์กับวัดเขาอ้อไม่ได้สิ้นสุดลงหลังท่านย้ายวัด ข้อมูลท้องถิ่นภาคใต้เล่าถึงความผูกพันของพระอาจารย์เอียดกับพระอาจารย์ปาน ปาลธมฺโม ศิษย์ร่วมครูที่ดูแลวัดเขาอ้อในเวลาต่อมา อีกคนหนึ่งที่เชื่อมกับประวัติวัดดอนศาลาคือพระอาจารย์นำ ชินวโร ซึ่งข่าวไทยระบุว่าเป็นศิษย์ของพ่อท่านเอียด สายครูจึงสืบต่อผ่านความสัมพันธ์ของผู้คนมากกว่าชื่อวัดเพียงแห่งเดียว
วัตถุมงคลในช่วงสงคราม
พ.ศ. 2483 เป็นช่วงความขัดแย้งบริเวณพรมแดนไทยกับอินโดจีนฝรั่งเศส ประวัติที่เผยแพร่เล่าว่าพระอาจารย์เอียดจัดสร้างวัตถุมงคลเพื่อเป็นขวัญกำลังใจแก่ทหารและชาวบ้าน วัตถุที่ผู้สะสมรู้จักกันดีคือพระปิดตามหายันต์และพระมหาว่านสายเขาอ้อ แบบแรกเกี่ยวข้องกับงานหล่อโลหะและอักขระยันต์ ส่วนแบบหลังเกี่ยวข้องกับว่านและผง คอลัมน์พระเครื่องบันทึกว่ามีการนำวัตถุเหล่านี้ไปประกอบพิธีที่วัดเขาอ้อร่วมกับศิษย์ในสายเดียวกัน ก่อนแจกจ่ายให้ทหารและประชาชน
เสน่ห์ของวัตถุมงคลสายนี้อยู่ที่เรื่องราวหลายชั้น ทั้งครูผู้ถ่ายทอดวิชา ช่วงเวลาที่พระอาจารย์เอียดดูแลวัดดอนศาลา รูปแบบและวัสดุ ตลอดจนความทรงจำของผู้คนในยุคสงคราม ต่อมาใน พ.ศ. 2498 ยังมีเหรียญที่จัดสร้างขึ้นเพื่อระลึกถึงท่าน ทำให้ชื่อของพ่อท่านเอียดยังคงอยู่ในอีกยุคหนึ่ง
พระอาจารย์เอียดมรณภาพวันที่ 23 ธันวาคม พ.ศ. 2491 สิริอายุ 66 ปี โรงเรียน งานพัฒนาชุมชน ความสัมพันธ์ระหว่างครูกับศิษย์ และเรื่องวัตถุมงคล ทำให้ชื่อของท่านยังคงอยู่ในความทรงจำของพัทลุง การศึกษาวัตถุที่เกี่ยวข้องกับท่านจึงเป็นการตามรอยสายวิชาจากวัดเขาอ้อมาสู่วัดดอนศาลาด้วย