อ่านจารึกบนพระเครื่องอย่างไร: อักษร ภาษา และหลักฐานกำหนดอายุ

อักษรที่อ่านไม่ออกบนหลังพระมักถูกเรียกรวมว่าเป็นคาถาหรือยันต์ แต่จริง ๆ อาจบันทึกชื่อบุคคล ผู้ถวาย ความปรารถนาในการสร้าง คาถาธรรม หรือเหตุการณ์ที่ระลึก แม้ใช้ในทางศาสนาก็ไม่ได้หมายความว่าทุกบรรทัดกล่าวเรื่องเดียวกัน

ควรอ่านตามลำดับระบบอักษร ภาษา และเนื้อหา แล้วจึงถามเรื่องอายุ หากกลับลำดับ อักษรโบราณอาจถูกตีความว่าเป็นของโบราณแน่นอน หรือชื่ออาจารย์ถูกเปลี่ยนเป็นหลักฐานว่าท่านสร้างเอง ฐานข้อมูลจารึกของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรแยกช่องเหล่านี้ออกจากกัน

รูปอักษรกับภาษาเป็นคนละคำถาม

อักษรจีนใช้เขียนชื่อหรือถอดเสียงได้ และอักษรโรมันก็เขียนได้หลายภาษา เช่นเดียวกัน การเห็นอักษรเก่าไม่ได้บอกทันทีว่าเป็นบาลี สันสกฤต หรือมอญโบราณ พระพิมพ์อู่ทองหมายเลข 7 ระบุอักษรปัลลวะ ภาษาบาลี เลข 16/2513 ส่วนเศษบ้านคูบัวระบุอักษรหลังปัลลวะ ภาษาสันสกฤต เลข รบ. 7 จุดสำคัญคือ ‘เขียนอย่างไร’ กับ ‘เป็นภาษาอะไร’ แยกช่องกัน

การเรียกอักษรไม่คุ้นทั้งหมดว่าอักษรขอมทำให้สับสนทั้งรูปอักษร ภาษา และประวัติ ควรเก็บภาพเดิม บันทึกตำแหน่ง จำนวนบรรทัด และส่วนขาด แล้วเทียบคำอ่านที่ตีพิมพ์ หากยังไม่แน่ให้เขียนว่า ‘ด้านหลังมีอักษรเก่าสองบรรทัด ภาษายังไม่ทราบ’

คาถาที่คุ้นเคยมีได้หลายฉบับภาษา

คาถาว่าด้วยธรรมเกิดแต่เหตุ มักเรียกในข้อมูลไทยว่า เย ธมฺมา แต่ของจริงอาจใช้ภาษา อักษร และการจัดต่างกัน จึงเอาข้อความเต็มจากฉบับพิมพ์ปัจจุบันไปเติมพระเก่าทุกองค์ไม่ได้ เศษบ้านคูบัวขาดส่วนบน เหลือภาพบางส่วนกับอักษรสองบรรทัด ฐานข้อมูลอ่านส่วนที่เหลือเป็นคาถาสันสกฤต ‘สองบรรทัด’ คือสภาพที่เหลือ ‘สันสกฤต’ คือการวินิจฉัยภาษา และ ‘ชำรุด’ คือขอบเขตที่อ่านได้

คาถาเดียวกันถูกเขียนหรือทำซ้ำได้ต่างสมัย พยางค์ที่คุ้นช่วยบอกประเภทเนื้อหา แต่ไม่จำเป็นต้องบอกรุ่น อายุยังต้องดูรูปอักษร การจัด วัตถุ และบันทึกการสร้าง

พระพิมพ์หนึ่งองค์มีได้มากกว่าหนึ่งระบบอักษร

รายการศรีเทพ 1000 ระบุด้านหน้าเป็นภาษาสันสกฤตอักษรหลังปัลลวะ และด้านหลังเป็นภาษาจีน เศษชิ้นนี้เหลืออักษรจีนบางส่วน งานภายหลังใช้อีกองค์ที่สมบูรณ์กว่าเทียบแล้วเสนอว่าเป็นชื่อภิกษุ นี่คือคำอ่านจากการเปรียบเทียบ ไม่ใช่การบอกว่าตัวอักษรทั้งหมดยังเห็นชัด และยังแสดงว่าพระที่พบในไทยไม่จำเป็นต้องมีแต่ภาษาไทย

ควรแยกสามชั้น: ตัวอักษรที่เห็นโดยตรงในภาพ คำอ่านชั่วคราวจากรูปใกล้เคียง และอักษรขาดที่คาดจากฉบับอื่น เมื่อไม่ปนกัน การแก้คำอ่านภายหลังก็ไม่ทำลายข้อสังเกตเดิม

หลักฐานอายุไม่ได้มาในรูปปีสี่หลักเสมอ

พระโลหะ 107/22 ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเจ้าสามพระยามีภาษาจีน ฐานข้อมูลใช้เนื้อหาที่กล่าวถึงราชวงศ์หมิงเสนอช่วงพุทธศตวรรษที่ 20–22 และแยกปีพบเป็น พ.ศ. 2500 เรื่องแรกคือการกำหนดอายุ เรื่องหลังคือเหตุการณ์พบในสมัยใหม่ ศักราช ตำแหน่ง ชื่อวัด และบุคคลอาจให้ขอบเขต แต่ไม่เท่ากับปีสร้าง และของทำซ้ำก็เก็บข้อความเก่าได้

อย่ารีบแปลงเลขทันที ๑๐๐ อาจเป็นครบรอบ ๘๐ อาจเป็นอายุ หรืออาจเป็นเลขทะเบียน คำรอบข้างมักกำหนดความหมายได้ดีกว่าตัวเลขลำพัง

การอ่านเลขไทยและพุทธศักราชในทางปฏิบัติ

ไทยเริ่มใช้ 1 มกราคมเป็นวันขึ้นปีใหม่ตั้งแต่ พ.ศ. 2484 ทำให้ พ.ศ. 2483 มีเพียงเก้าเดือน เอกสารเก่า วันที่คาบปี และจันทรคติจึงลบ 543 แบบกลไกไม่ได้ ควรเก็บตัวเลขเดิม ข้อความวันที่เดิม และผลแปลงไว้พร้อมกัน

อย่าเติมอักษรที่ขาดด้วยความปรารถนา

พระพิมพ์อู่ทองหมายเลข 7 ถูกอธิบายอย่างระวังว่าอาจเกี่ยวกับชื่อพุทธสาวก แต่ความสึกทำให้ระบุไม่ได้ เมื่อคาดหวังชื่ออาจารย์ดัง เส้นมัวมักถูกอ่านเป็นชื่อนั้น ควรถอดเฉพาะที่เห็น เว้นช่องที่ไม่ชัด เสนอได้หลายคำอ่าน แล้วตรวจไวยากรณ์และบริบท อย่าใช้ชื่อขายเป็นคำแปล มิฉะนั้นจะวนว่า ‘ชื่อขายบอกว่าเป็นท่าน จึงมองอักษรคล้ายท่าน และความคล้ายนั้นกลับพิสูจน์ชื่อขาย’

ดูวิธีสร้างคำอ่านจากงานศึกษามอญโบราณ

Christian Bauer ศึกษาพระพิมพ์จารึกมอญโบราณสามองค์ที่รายงานว่ามาจากสารภีใกล้เชียงใหม่ในตอนแรกของ ‘Notes on Mon Epigraphy II’ และอ่านชื่อพระอรหันต์สามรูป วัตถุ 24/2523 อ่านเป็น Bhaddiya แต่ผู้เขียนยังชี้ว่าการสะกดมีปัญหา งานจึงเผยแพร่คำอ่าน เปรียบเทียบรูปอักษร และเก็บจุดที่ยังไม่คลี่คลายไว้

จึงไม่ควรตั้งต้นว่าบุคคลบนพระพิมพ์ทุกองค์คือพระศากยมุนี จารึกมีชื่ออาจแก้การจัดกลุ่มกว้างจากรูปลักษณ์ได้ และหากคำอ่านขัดกับภาพ ต้องตรวจภาพ เลข และด้านวัตถุว่าจับคู่ผิดหรือไม่ บทเรียนสำคัญคือแสดงเหตุผลว่าเห็นอะไร เทียบอย่างไร และอะไรยังไม่แก้

ทำให้จารึกเป็นหลักฐานที่ตรวจถามได้

บันทึกที่ใช้ได้ควรเก็บด้านที่มีอักษร จำนวนบรรทัด ทิศอ่าน ตัวที่เห็น ส่วนขาด แหล่งคำอ่าน และเหตุผล รวมทั้งภาพหน้า–หลัง เมื่อคำอ่านต่างกัน ให้หาว่าต่างที่ตัวใด และข้อเสนอใหม่ใช้ภาพชัดกว่า วัตถุเทียบ หรือข้อมูลภาษาใหม่หรือไม่ งานใหม่ไม่จำเป็นต้องถูกกว่า แต่หลักฐานใหม่ที่ตรวจได้ควรนำมาพิจารณา

นักสะสมไม่จำเป็นต้องรู้ทุกอักษรโบราณตั้งแต่แรก เพียงไม่เอารูปอักษรแทนภาษา ไม่เอาวันที่ระลึกแทนปีสร้าง และไม่เติมส่วนขาดตามใจ ก็เลี่ยงข้อผิดพลาดได้มาก คำถามขั้นต่อไปคือ ตัวเหล่านี้อยู่ตรงไหน และเหตุใดจึงอ่านเช่นนั้น